در استان آذربايجان شرقی بناها و مکان های تاريخی بسيار زيادی وجود دارد که پيشينه کهن فرهنگی و تاريخی استان، اصلی ترين عامل به وجود آمدن اين بناها و اماکن تاريخی و فرهنگی در منطقه است. نزديک به پنجاه مسجد تاريخی و قديمی در اين استان وجود دارند که تقريبا همه آن ها از مکان های ديدنی منطقه به شمار می آيند. مسجد کبود يکی از قديمی ترين و مهم ترين بناهای مذهبی و يکی از شاهکارهای معماری در بين مساجد است و مسجد جامع اهر نيز از نظر شيوه معماری و تزيينات از مساجد بسيار زيبای استان به شمار مي آيد. مسجد جامع مهرآباد بناب که بر فراز پشته ای ساخته شده است، جزو چشم گيرترين بناهای مركز شهر بناب به حساب می آيد. مسجد جامع مرند در آغاز يكی از آتشكده های دوره ساسانی بوده که بعدها با سكونت ارامنه در آن به كليسا تبديل شده است.

علاوه بر مساجد، کليساهای مهمی نيز در اين استان وجود دارند که جزو بناهای مذهبی و ديدنی استان آذربايجان شرقی هستند. برخی از اين کليساها عبارتند از: کليسای هوانس که مربوط به دوره ايلخانان است، كليسای مريم مقدس که بزرگ ترين و قديمی ترين كليسای تبريزاست، كليسای سن استپانوس در شهرستان جلفا که يكی از جالب ترين آثار تاريخی و معماری و زيارتگاه ارامنه است و كليسای سركيس مقدس در تبريز که سبک معماری آن ارمنی بوده و به شكل صليب ساخته شده است.

قدمت طولانی برخی از شهرستان های استان آذربايجان شرقي که به پيش از حکومت اشکانيان و ساسانيان می رسد؛ سبب شده که تپه های باستانی زيادی در اطراف اين منطقه يافت شوند. تپه قلعه مرند يا يالدورتپه که در خاور مرند قرار گرفته و برخی از سفال های يافت شده در تپه باستانی قلعه باروج بيان گر تاريخ هزاره چهارم پيش از ميلاد و برخی ديگر از آن ها نيز مربوط به تمدن پارت و اورارتو است. از سطح تپه های قره چيق در بناب مقدار زيادی سفال های شکسته به دست آمده که مربوط به دوره ما قبل تاريخ است.

در ارتفاعات جنگلی جنوب باختری شهر كليبر با شكوه ترين و تاريخی ترين بقايای قلعه حماسه آفرين آذربايجان (قلعه بابک يا جمهور) مشتاقان و علاقه مندان را به سوی خود دعوت می كند. اين قلعه دارای اهميت تاريخی فراوانی است. قلعه ضحاک در شهرستان هشترود که به نظر می رسد مخصوص ديده بانی بوده از هزاره دوم قبل از ميلاد تا ابتدای دوره اسلامی حالت مسكونی داشته و مكان مهمی به شمار می رفته است. معماری قلعه پيغام و سنگ لاشه های به كار رفته در آن و نيز سفال های به دست آمده از محل، نشان می دهد كه اين قلعه از استحكامات دوره پيش از اسلام به ويژه اشكانيان بوده است.

اماکن عمومی منطقه نيز از ديدنی های تاريخی و مهم منطقه به شمار می آيند. حمام كردشت يکی از زيباترين حمام های آذربايجان با معماری جالب وآهک بری های عالی است که به جهت شيوه معماری و تزيينات نقاشی و آهک بری از نمونه های زيبا و عالی حمام سازی است. رصدخانه مراغه که در زمان هلاكو خان مغول با صلاحديد و نظارت خواجه نصير الدين طوسی و در مدت 15 سال بر روی يكی از تپه های شمالی شهر مراغه ساخته شده از مهم ترين بناهای علمی - تاريخی ايران به حساب می آيد. در بيش تر سفرنامه های سياحان از بازارها، راسته ها و تيمچه های منطقه نام برده شده است. مجموعه بازار تبريز يكی از بازارهای بزرگ تاريخی و زيبای ايران و خاورميانه است. بازار امير از شلوغ ترين و پرحجم ترين بازارهای تبريز و از نقاط ديدنی و جهانگردی اين شهر است.

بقعه ها، خانقاه ها، خانه ها و عمارت های قديمی نيز از ديگر ديدنی های استان به شمار مي آيند. عمارت ايل گولی، از گردشگاه های زيبا و دلكش تبريز و ايران است. خانه مشروطيت، کاخ شهرداری، مدرسه های تاريخی، بازارهای قديمی، پل ها، سدها و قبور قديمی از جمله مقبره الشعرا از مهم ترين عمارت های منطقه به شمار می روند. شهرها و دهستان های تاريخی و قديمی موجود در منطقه حکايت از قدمت اين استان دارند. از جمله اين مناطق، روستای تاريخی و كم نظير کندوان در شهرستان اسكو است. بنای خانه های اين روستا از نوع معماری صخره ای بوده و به قرن هفتم هجری و حتی به دوره های كهن قبل از اسلام نيز نسبت داده شده است. جاذبه های متعدد معماری و تاريخی در شهرهای مختلف استان بزرگ و زيبای آذربايجان شرقی سبب شده كه اين منطقه در شمار يكی ازپرجاذبه ترين مناطق گردشگری ايران به شمار آيد.